Nguyên Lý Hợp Cấu - The Principle of Integrated Structure

Văn hóa Việt Nam, từ lâu, đã được mô tả qua hai cực. Một cực nhấn mạnh tính tiếp biến – văn hóa Việt là văn hóa hấp thụ, từ Trung Hoa, từ Pháp, từ phương Tây hiện đại. Một cực khác nhấn mạnh tính bản sắc, có một cốt lõi Việt không bị thay thế qua bất kỳ tiếp xúc nào. Cả hai cực đều chứa cái đúng. Nhưng cả hai đều để lại một câu hỏi không trả lời được: nếu văn hóa Việt hấp thụ rất nhiều thứ, thì nó tổ chức các thứ hấp thụ đó như thế nào để vẫn còn là văn hóa Việt?

Câu hỏi này, nếu nhìn kỹ, không phải câu hỏi về nội dung. Nó là câu hỏi về cấu trúc.

Hình từ newyorktimes

I.

Có một cách tổ chức xuất hiện lặp đi lặp lại trong nhiều hiện tượng văn hóa Việt – trong ẩm thực, trong trang phục, trong âm nhạc, trong kiến trúc, trong ngôn ngữ – nhưng chưa được đặt tên một cách hệ thống.

Tạm gọi nó là Nguyên Lý Hợp Cấu. (cách gọi riêng - Nguyên Lý Điều Hợp Cấu Trúc)

Hợp Cấu là cách tổ chức trong đó nhiều thành phần khác biệt cùng tồn tại trong một hệ, mỗi thành phần giữ vai trò riêng nhưng được điều phối bằng tỷ lệ, thời điểm và chuyển tiếp, để toàn hệ đạt trạng thái đúng, mà không cần một yếu tố thống trị.

Định nghĩa này nói gì, và không nói gì?

Nó không nói rằng các thành phần phải đồng đều, hay phải đối xứng. Nó không nói rằng không có thành phần nào quan trọng hơn thành phần khác. Nó không nói rằng cấu trúc phải tĩnh.

Nó nói rằng: trong hệ Hợp Cấu, không thành phần nào được trao quyền chiếm sóng vĩnh viễn. Tầm quan trọng của một thành phần dịch chuyển theo bối cảnh, không cố định. Một thành phần có thể quan trọng trong một thời điểm, và lùi lại trong thời điểm khác, mà không mất vai trò.

Đây là điểm phân biệt chính giữa Hợp Cấu và các cấu trúc khác.

II.

Trong cấu trúc trung tâm – phụ trợ, có một thành phần được xác định là chính. Phần còn lại tồn tại để làm nổi bật thành phần đó. Logic này phổ biến trong nhiều hệ tổ chức trên thế giới: từ ngữ pháp một số ngôn ngữ Ấn-Âu (động từ chia thì làm trục câu), đến cấu trúc một bản giao hưởng cổ điển (chủ đề chính và biến tấu), đến một bữa ăn nhiều course (món chính và món phụ).

Hợp Cấu không phủ nhận cấu trúc trung tâm – phụ trợ. Nó chỉ là một cấu trúc khác. Trong Hợp Cấu, không có một thành phần chiếm vị trí chính cố định. Vai trò chính có thể luân chuyển. Nhưng quan trọng hơn: thường có cảm giác không cần một vai trò chính nào cả, các thành phần đứng cạnh nhau là đủ.

Điểm này dễ bị hiểu lầm thành "không có thứ bậc". Không phải. Trong một hệ Hợp Cấu vẫn có thành phần đậm hơn, thành phần nhạt hơn, thành phần đến trước, thành phần đến sau. Sự khác biệt nằm ở chỗ: tầm quan trọng được tính bằng đóng góp vào toàn hệ, không bằng vị trí trên một bậc thang cố định.

Một ví dụ trừu tượng để làm rõ: trong một hợp âm nhạc, mỗi nốt giữ một tần số riêng. Có nốt thấp, có nốt cao. Nhưng không nốt nào là "chính" – âm thanh tổng thể là kết quả của quan hệ giữa các nốt, không phải của một nốt nào nổi bật nhất. Hợp Cấu hoạt động theo logic gần với hợp âm hơn là logic của một giai điệu có hook.

Hình từ Life

III.

Hợp Cấu, ở dạng đầy đủ, có ba đặc tính.

Thứ nhất, các thành phần đứng ngang hàng về mặt nguyên tắc. Vai trò khác nhau, nhưng không có thành phần nào được trao đặc quyền cấu trúc. Một thành phần tầm thường khi đứng riêng có thể trở thành biến số quyết định khi đứng trong hệ. Một thành phần mạnh khi đứng riêng có thể phải kiềm chế khi đứng trong hệ. Vị trí trong hệ định nghĩa vai trò.

Thứ hai, cường độ bị giới hạn. Trong nhiều hệ tổ chức khác, cường độ là giá trị, mạnh hơn, đậm hơn, nổi bật hơn được xem là tốt hơn. Trong Hợp Cấu, mỗi thành phần phải giữ ở mức đủ để hiện diện, không vượt ngưỡng át các thành phần khác. Đây không phải tiết chế thẩm mỹ. Đây là yêu cầu chức năng, các thành phần phải có khả năng nghe thấy nhau.

Thứ ba, cấu trúc phụ thuộc vào tỷ lệ và chuyển tiếp. Trong một hệ Hợp Cấu, sự cân bằng không nằm ở các thành phần đứng yên cạnh nhau. Nó nằm ở cách các thành phần dịch chuyển vào nhau, lùi ra khỏi nhau, đổi vai cho nhau theo thời gian hoặc theo trải nghiệm. Một mất cân bằng nhỏ về tỷ lệ, một thành phần đậm hơn cần thiết, một thành phần lùi sau hơn cần thiết, và toàn hệ lệch.

Ba đặc tính này, kết hợp lại, tạo ra một loại cấu trúc khó copy. Không phải vì các thành phần bí mật, chúng thường công khai, bình thường, ai cũng biết. Khó copy là quan hệ. Tỷ lệ. Thời điểm. Chuyển tiếp. Những thứ chỉ hình thành qua thời gian, qua thực hành lặp lại, qua sự hiệu chỉnh không ngừng giữa người làm và người dùng.

IV.

Một khi đã có khái niệm, có thể đọc lại một số hiện tượng văn hóa Việt qua lăng kính này.

Trong bánh mì, các thành phần khác biệt – vỏ bánh, đạm, đồ chua, rau thơm, chất béo, vị cay – cùng tồn tại mà không có thành phần nào chiếm sóng.

Trong áo dài, ba lớp khác nguồn gốc – form tailoring phương Tây, chất liệu Á Đông, thẩm mỹ chuyển động Việt – đứng cạnh nhau mà không hòa trộn.

Trong đờn ca tài tử, các nhạc cụ giữ làn điệu riêng và đối đáp với nhau, không có nhạc cụ lead tuyệt đối.

Trong mâm cơm Việt, không có món chính. Người ăn gắp xen kẽ, mỗi miếng là một sự phối hợp khác.

Trong tiếng Việt, không có động từ chia thì làm trục câu. Thời gian được hình thành qua quan hệ giữa các thành phần ngữ pháp, không qua một yếu tố trung tâm.

Mỗi hiện tượng trên xứng đáng một bài đọc riêng. Mỗi hiện tượng có cấu trúc Hợp Cấu của nó, với các thành phần riêng, với tỷ lệ riêng, với những bài toán cân bằng riêng. Một bài tổng quát không thể thay thế các bài đó.

Danh sách này không khép kín. Hợp Cấu có thể nhận diện trong cách bố trí một khu chợ truyền thống, trong cấu trúc bài thơ lục bát, trong nhịp một buổi giỗ, trong cách một làng nghề tổ chức công việc. Mỗi nơi sẽ là một bài đọc riêng, nếu có người đặt câu hỏi.

Đờn ca tài tử

V.

Cần phân biệt Hợp Cấu với một số khái niệm gần kề, để khái niệm không bị pha loãng.

Hợp Cấu không phải tính tổng hợp. Tổng hợp là kết quả; Hợp Cấu là cấu trúc đứng phía sau kết quả đó. Nhiều thực hành tổng hợp nhiều nguyên liệu nhưng vẫn vận hành theo logic trung tâm – phụ trợ. Tổng hợp không tự động dẫn đến Hợp Cấu.

Hợp Cấu không phải đa văn hóa. Đa văn hóa nói về nguồn gốc của các thành phần (đến từ đâu); Hợp Cấu nói về cách tổ chức (đặt cạnh nhau như thế nào). Một hệ thuần một nguồn gốc vẫn có thể là Hợp Cấu, nếu cấu trúc bên trong nó hoạt động theo nguyên lý này.

Hợp Cấu không phải cân bằng đối xứng. Đối xứng có hai phía bằng nhau xoay quanh một trục. Hợp Cấu không có trục.

Hợp Cấu không phải lai ghép. Lai ghép có mục đích pha trộn để tạo ra cái thứ ba; Hợp Cấu giữ các thành phần riêng biệt, không trộn.

Hợp Cấu không phải không có thứ bậc. Trong một hệ Hợp Cấu vẫn có thành phần quan trọng hơn trong một bối cảnh cụ thể, nhưng tầm quan trọng đó là quan hệ, không cố định.

Năm phân biệt này quan trọng vì khái niệm Hợp Cấu, nếu không được giữ chặt, dễ rơi vào những khái niệm rộng hơn và mất sức giải thích.

VI.

Hai lý do khiến việc đặt vấn đề này có ý nghĩa vào lúc này.

Lý do thứ nhất nằm trong nội bộ nghiên cứu văn hóa Việt. Hai cực phân tích – tiếp biến và bản sắc – có giới hạn của chúng. Cả hai đều giả định rằng văn hóa được hiểu qua các thành phần mà nó chứa: thành phần ngoại lai, thành phần bản địa. Hợp Cấu đề xuất một cách tiếp cận khác: hiểu văn hóa Việt qua cách tổ chức các thành phần, không qua thành phần. Câu hỏi không phải "thành phần này từ đâu đến", mà "các thành phần đứng cạnh nhau như thế nào". Cách đọc này không thay thế hai cực kia. Nó bổ sung một trục thứ ba.

Lý do thứ hai liên quan đến hiện tại. Thế giới đương đại đang đi vào giai đoạn mà các hệ tổ chức theo logic trung tâm – một sản phẩm có ngôi sao, một bài hát có hook, một thiết kế có yếu tố nổi bật – đang bị sao chép, khuếch đại và đồng hóa nhanh hơn bao giờ hết. Cái sao chép được là yếu tố trung tâm. Cái khó sao chép là quan hệ. Trong bối cảnh đó, các hệ Hợp Cấu – không có yếu tố trung tâm để bắt chước, sống bằng tỷ lệ và chuyển tiếp – có một sức bền cấu trúc khác.

Đây không phải lập luận về ưu thế của Hợp Cấu so với các cấu trúc khác. Mỗi cấu trúc có chức năng riêng. Đây chỉ là quan sát: một số cấu trúc bị thời đại đẩy vào tình thế khó hơn các cấu trúc khác.

Mâm cơm Việt, hình từ culinaryvietnam

VII.

Đặt tên một nguyên lý không tạo ra nguyên lý đó. Nguyên lý đã sống trong thực hành hàng trăm năm, trong tay người làm bánh, người may áo, người đàn, người dựng nhà, người nói. Đặt tên chỉ làm cho việc nói về nó trở nên rõ ràng hơn, và cho phép so sánh, đối chiếu, kiểm chứng.

Một loạt bài tiếp theo sẽ thử đọc lại từng hiện tượng cụ thể qua lăng kính này. Bắt đầu từ bánh mì, vì đó là nơi nguyên lý hiện ra rõ nhất với người đọc đại chúng. Sau đó là những nơi khác, kể cả những nơi đáng ngạc nhiên.