THA1, THA2: Tương Lai Cần Được Gieo Trồng

Nov 2, 2026by BOSGAURUS COFFEE

ArabicaHành trìnhVăn hóaSpecialty CoffeeĐặc SảnQuan ĐiểmFarmingBOS.BOSGAURUSCOFFEEVisionBig DreamsExcellenceCultureTramhaminDo the right thingsCup Of ExcellenceCOEHeritage QualityĐà LạtTinh HoaGiống Lai

Facebook Twitter Zalo

Trong bài In Hybrid Varieties We Trust, tôi đặt niềm tin vào giống lai vì những tiến bộ di truyền có thể giúp cây cà phê vượt qua giới hạn mà tự nhiên. Đứng trước thực tế, niềm tin ấy phải chịu phép thử khắc nghiệt hơn nhiều. Cây cà phê cần sinh trưởng qua nhiều mùa dư mưa thiếu nắng, chịu đựng sâu/nấm bệnh, nuôi quả và tạo ra sản lượng đủ lớn để nông hộ tiếp tục quay vòng sinh kế. Phẩm chất cảm quan chỉ có ý nghĩa lâu dài khi giống có khả năng duy trì chất lượng trong những điều kiện trồng trọt và sản xuất thực tế.

Việt Nam đã theo đuổi bài toán này từ lâu. THA1 và THA2 là hai kết quả đáng chú ý của chương trình chọn tạo giống cà phê chè do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) thực hiện. Phía sau hai tên giống là lịch sử lai tạo, chọn lọc, khảo nghiệm và tích lũy tri thức nông học của các nhà khoa học Việt Nam. Câu chuyện ấy là những kỳ vọng mới về chất lượng Arabica Việt Nam đang dần hình thành.

Từ Catimor đến thế hệ giống mới

Trong thập niên 1990, WASI tiến hành lai tạo Catimor với các vật liệu Arabica có nguồn gốc Ethiopia nhằm kết hợp những đặc tính nông học cần thiết với tiềm năng cải thiện chất lượng cảm quan. Từ hướng nghiên cứu này, các giống lai TN1 và TN2 được hình thành. TN1 là con lai thế hệ F1 giữa vật liệu KH3-1 và Catimor, được tiếp tục sử dụng trong chương trình chọn lọc các thế hệ sau.

Công việc chọn tạo giống không kết thúc khi phép lai đầu tiên thành công. Ở thế hệ F1, cây mang tổ hợp di truyền từ hai nguồn bố mẹ. Nhưng khi nhân giống bằng hạt qua thế hệ tiếp theo, các đặc tính có thể phân ly, khiến cây con khác nhau về sinh trưởng, năng suất và chất lượng. Muốn tạo nguồn giống có tính đồng đều đủ cao để người trồng có thể sử dụng, nhà chọn giống phải tiếp tục tự thụ phấn có kiểm soát, theo dõi đời con và loại bỏ những dòng không đạt yêu cầu.

WASI đã đi theo con đường ấy với TN1. Qua các thế hệ F2, F3, F4 rồi F5, chương trình nghiên cứu chọn được nhiều dòng tự thụ có triển vọng. Trong số đó, dòng 10-10 được đặt tên THA1. Các dòng THA1 – THA4 cũng được đưa vào những khảo nghiệm tiếp theo; Vì nó thuộc nhóm dòng đã qua nhiều thế hệ tự thụ, và khác với giống lai F1 cần duy trì bằng phương pháp nhân giống vô tính.

Giống F1 có thể biểu hiện những đặc tính tốt nhưng gặp khó khăn khi nhân giống bằng hạt vì các đời con phía sau sẽ bị phân ly. Còn dòng đã được chọn lọc qua nhiều thế hệ, sẽ có khả năng đáp ứng tốt hơn ở yêu cầu nhân giống bằng hạt, với điều kiện độ thuần và chất lượng nguồn giống được duy trì. Đối với nông hộ, cây giống đồng đều, nguồn cung đáng tin cậy và chi phí nhân giống hợp lý đều ảnh hưởng đến quyết định đầu tư.

Khoa học Việt Nam đã chứng minh

Năm 2016, nhóm nghiên cứu của Đinh Thị Tiếu Oanh và cộng sự công bố kết quả khảo nghiệm các dòng tự thụ F5 tại Đắk Lắk và Lâm Đồng. Qua bốn vụ thu hoạch được theo dõi, THA1 đạt năng suất trung bình 2,45 tấn nhân/ha, so với 1,67 tấn nhân/ha của Catimor đối chứng. THA1 còn nổi bật về cấu trúc tán, kích thước hạt và khả năng kháng bệnh gỉ sắt trong điều kiện khảo nghiệm. Đây là kết quả nông học quan trọng bởi nó cho thấy chương trình chọn lọc đã cải thiện được nhiều đặc tính cùng lúc, thay vì chỉ theo đuổi hương vị.

Ths Đinh Thị Tiểu Oanh tác giả của giống THA1 và THA2

Nghiên cứu tiếp theo tại Lâm Đồng, công bố năm 2019, mở rộng đánh giá sang các giống TN và những dòng THA tại nhiều vùng trồng. Kết quả cảm quan đặc biệt đáng chú ý: ở Lạc Dương, THA2 đạt 85,50 điểm, THA1 đạt 83,25 điểm, trong khi Catimor đối chứng đạt 80,00 điểm. Tại Đức Trọng, THA2 đạt 83,75 điểm; ở Lâm Hà, kết quả khảo nghiệm ghi nhận 83,25 điểm cho THA2. Những con số này cho thấy THA2 có cảm quan chất lượng rất tốt trong các điều kiện đã được khảo sát.

Phẩm chất và khả năng sống còn

Người yêu specialty thường tiếp xúc với giống cà phê qua tên gọi trên bao bì, và đánh giá nó bằng hương hoa, độ chua, vị ngọt hoặc hậu vị. Người nông dân nhìn nhận giống cà phê mang lại hệ quả quan trọng hơn rất nhiều. Họ phải quyết định trồng cây nào, chọn nguồn giống ở đâu, cần đầu tư bao nhiêu và liệu vườn cây có đủ sức chống chịu những biến động trong nhiều năm sau đó.

Đối với họ, giống cho điểm cảm quan cao nhưng thường xuyên mất mùa hoặc dễ nhiễm bệnh có thể trở thành rủi ro lớn. Ngược lại, giống sinh trưởng khỏe và năng suất tốt nhưng ít nhất vẫn tạo ra được nguồn thu nhập cho cả năm làm lụm. Chính sự ràng buộc giữa phẩm chất, sản lượng, sức chống chịu, chi phí đã khiến chọn tạo giống cà phê trở thành công việc đảm bảo cho sinh kế cho toàn bộ gia đình không đơn giản vài năm, mà cả chu kỳ sinh trưởng của cây cà phê.

THA1 và THA2 đáng được quan tâm vì chúng được phát triển nhằm cải thiện đồng thời các đặc tính trên. Chất lượng hạt giống, đất đai, chế độ dinh dưỡng, nước tưới và năng lực chăm sóc sẽ quyết định những ưu thế di truyền biểu hiện ngoài đồng ruộng. Đây là trách nhiệm của cả hệ thống sản xuất. Nhưng thị trường cũng phải sẵn sàng trả tiền cho chất lượng, để thành tựu di truyền không bị dừng lại ở các báo cáo nghiên cứu.

Từ thành tựu chọn tạo đến thương phẩm Việt Nam

BOSGAURUS COFFEE tiếp cận THA1 và THA2 từ thành quả nghiên cứu của WASI. Công lao chọn tạo giống thuộc về những nhà khoa học đã lai tạo, tuyển chọn và khảo nghiệm chúng. Công việc của BOS. nằm ở giai đoạn tiếp theo: tìm hiểu khả năng của nguồn nguyên liệu trong điều kiện sản xuất thực tế, nghiên cứu sơ chế, kiểm soát lên men, xây dựng phương pháp rang và phát triển sản phẩm có phẩm chất đủ để người tiêu dùng tự đánh giá.

Chúng tôi quan tâm đến tiềm năng THA1 và THA2 đạt những mức điểm cảm quan cao hơn khi điều kiện canh tác và phương pháp sơ chế tiếp tục được cải thiện. Ngưỡng 87 điểm trở lên là mục tiêu đáng theo đuổi. Muốn đi đến kết luận ấy, BOS. không đặt nặng tính ganh đua để làm đẹp điểm cảm quan. BOS. nhìn ở bài toán lớn hơn qua lô cà phê có nguồn gốc xác định, quy trình đánh giá rõ ràng, kết quả được lặp lại qua các mẻ sơ chế vô cùng lớn, và sự tham gia của người đánh giá độc lập.

Từ góc nhìn thương hiệu, tên gọi thương phẩm có thể giúp khách hàng ghi nhớ và nhận diện sản phẩm, nhưng bản thân tên gọi không tạo ra phẩm chất. Giá trị của thương phẩm phải xuất phát từ nguyên liệu, công việc thực tế và phẩm chất chất lượng được trải nghiệm trong ly cà phê. Đây cũng là lý do BOS. không muốn biến những kết quả khảo nghiệm đã được công bố thành lời quảng cáo thay cho kết quả riêng của mình.

Khi nghĩ về tương lai Arabica Việt Nam, tôi tin rằng các nhà khoa học Việt Nam đã tạo ra sản phẩm giống đáng trân trọng. Điều quan trọng là nông hộ Việt Nam can đảm sử dụng nó, để các nhà khoa học Việt Nam tích lũy đủ nguồn dữ liệu để liên tục cải thiện giống, hiểu rõ điều kiện canh tác, phát triển kỹ thuật sơ chế và đưa những thành quả ấy đến người uống với giá trị thương mại xứng đáng.

THA1 và THA2 đã cho thấy công việc ấy có nền tảng khoa học từ chính Việt Nam. Những thế hệ cây tiếp theo cần tiếp tục được chăm sóc, quan sát và đánh giá bằng sự kiên nhẫn tương tự. Bởi sau khi rời phòng nghiên cứu, mọi ưu thế di truyền đều phải đối diện với đất đai, khí hậu và bàn tay người trồng.